Bij het verlaten van ons oude clubgebouw gaan we iets nieuws doen: ‘Zeg & zet’, oftewel ‘hands & brain’ . Nou ja, nieuw… als je alleen aan clubschaak doet, heb je het misschien niet gemerkt, maar dit spel is al enige jaren aardig populair.

Wat is dit voor schaakvorm? Eigenlijk een variant op de aloude consultatiepartij, want je speelt met z’n tweeën aan één bord tegen twee anderen. Alleen mag je niet overleggen. In plaats daarvan bepaalt de ene speler het type stuk waarmee gezet moet worden, bijvoorbeeld een loper. De ander kiest dan wélke loper en waar die heen mag, en voert de zet uit.

Welke taak het moeilijkste is, kan per zet wisselen. De ene keer staat je dame in, dus ligt de opdracht ‘dame’ nogal voor de hand, terwijl de hamvraag is waar ze heen moet. De andere keer is het duidelijk dat er een stuk teruggeslagen moet worden, maar bepaalt de eerste speler met de opdracht ‘pion’ of ‘paard’ welk stuk er mag slaan. Probeer vrijdag eens hoe elke functie bevalt, door per ronde te ruilen.

Zeg & Zet vergt minder ruimte dan een normale tweetallenwedstrijd, je zit knus naast elkaar. In een café hoef je de waard maar om één bord te vragen. Het is gezellig, enerverend en soms grappig omdat je met weinig communicatie elkaars bedoelingen moet zien te begrijpen.

Het is vooral ook een fijne manier waarop twee spelers van ongelijk niveau samen kunnen spelen… mits de sterke speler het kan opbrengen zich niet te ergeren aan fouten van de medespeler. En het lijkt gelukkig op normaal schaken. Het zou me niet verbazen als dit momenteel de populairste alternatieve schaakvorm is, boven doorgeefschaak maar ook boven Fischer‑randomschaak, dat in de media meer aandacht krijgt.

Tot nu toe is dit spel vooral bekend onder de Engelse naam hand(s) & brain(s). Dat zou je naar het Nederlands kunnen vertalen met het allitererende ‘handen en hersens’, of misschien nog iets mooier ‘hoofd en handen’. De naam appelleert aan de tegenstelling tussen denken en doen en aan die tussen hand‑ en hoofd­arbei­ders. Ik zie ook een associatie met een ‘meesterbrein’ dat van achter de schermen via marionetten de boel bestiert.

Alleen… inhoudelijk past dit hier eigenlijk niet. Ook de handenspeler moet immers goed nadenken en het ‘brein’ gebruikt eveneens een lichaamsdeel, namelijk de mond. De volgorde klopt trouwens ook niet: de actie van de handen komt immers ná de opdracht van de hersens. Het zou ‘brain and hands’ moeten zijn, alleen bekt dat minder lekker in het Engels. ‘Mond & handen’ dan maar?

Een lid van Moira-Domtoren verzon een paar jaar geleden een prachtige Nederlandse naam: ‘Zeg & zet’. Dat beschrijft optimaal de activiteiten van de twee partners, staat in de juiste volgorde, is lekker kort, allitereert (Z… Z…) én heeft binnenrijm (èh èh). Eigenlijk ook in vorm beter dan het origineel.

Dus kom vrijdag, zeg en zet!